00 Zarys dziejów.htm

ZARYS DZIEJÓW MIASTA.

A/. Okres średniowiecza X1II-XVI wiek.

     Początki ukształtowania średniowiecznego miasta, jak na to wskazują zachowane źródła, sięgają 2 połowy XIII wieku. Podstawę takiego stwierdzenia stanowi dokument z 1268 roku zawierający spis włości biskupa kamieńskiego Hermana von Gleichen. W owym spisie po raz pierwszy pojawiła się nazwa miejscowości w następującym brzmieniu ' Nogart castrum et villa siue opidum' 23 /. Z zapisu tego, choć lakonicznego wynika kilka istotnych informacji. Po pierwsze dowiadujemy się, iż istniał wówczas gród zwany nowym grodem i osada mająca charakter wsi lub małego miasteczka. Rodzaj dokumentu natomiast świadczy o tym, że właścicielem miejscowości był biskup kamieński, władający nią zapewne od 1248 roku. W tym bowiem roku doszło do podpisania dokumentów pomiędzy księciem Barnimem I a biskupem Hermanem von Gleichen w sprawie ustalenia granic posiadłości biskupich i książęcych na terenie Księstwa Pomorskiego. Przed 1248 rokiem miejscowość wchodziła w skład dóbr książęcych i jak na to wskazuje topografia musiała stanowić jeden z ośrodków książęcej władzy administracyjnej, jakimi były wczesnośredniowieczne grody.

Miejsce usytuowania grodu,  chociaż zupełnie  nierozpoznanego pod względem archeologicznym, wszyscy badacze w sposób zgodny lokalizują na terenie dzisiejszego zespołu więziennego, który powstał na bazie wcześniejszego zamku Ebersteinów położonego około 200 metrów na północny wschód od granic Starego Miasta24/. Teren ten będący do XIX wieku rodzajem półwyspu oblanego od południa i wschodu wodami jeziora Małego, a od zachodu chronionego wodami Jeziora Wielkiego ob. Nowogardzkiego, stanowił idealne pod względem obronności miejsce ulokowania strażnicy przy ważnym szlaku komunikacyjnym wiodącym z Wielkopolski w kierunku Bałtyku i przy jego rozwidleniu prowadzącym w kierunku Kamienia i Kołobrzegu oraz Gdańska. Kiedy doszło do założenia grodu nie wiadomo. Z użytej w dokumencie z 1268r nazwy „Nogard", a tłumaczonej jako Nowy Gród badacze wysnuwają wniosek, iż nazwa powstała na zasadzie odróżnienia od nazwy grodu w Stargardzie Szczecińskim, zwanym Starym Grodem, a założonym w okresie poprzedzającym ukonstytuowanie się państwowości Księstwa Pomorskiego25/. Zwyczajem wczesnośredniowiecznego osadnictwa, przy grodzie musiała wykształciła się z czasem osada służebna, której rozwój związany był nie tylko z grodem ale obsługą traktu komunikacyjnego i handlowego oraz okolicznego osadnictwa wiejskiego. Korzystne położenie osady zaowocowało jej rozwojem w XIII wieku do rangi niewielkiego miasteczka, o którym wspomina dokument z 1268 roku. Niestety miejsce jej usytuowania nie jest tak jednoznaczne jak w przypadku grodu, chociaż istnieją pewne przesłanki, pozwalające na wskazanie lokalizacji na miejscu obecnego Starego Miasta. Nie wykluczone jednak, że osada położona była na przecięciu się głównego traktu z drogą wiodącą do grodu.

                 Osadę zamieszkiwała ludność słowiańska, w owym czasie już chrześcijańska, utrzymująca się głównie z rybołówstwa i drobnego rzemiosła. W najnowszej literaturze pojawiły się sugestie, iż osadzie tej biskup Herman nadał około 1270 roku prawa miejskie 6/. Istnienie miasta potwierdza dokument z 1290 roku, w którym Nowogard nazwany już został mianem ciyitas2 /. Zapewne już wtedy mieszczanie otrzymali 150 włók ziemi i inne przywileje stwarzające podstawy rozwoju organizmu miejskiego. W sześć lat później, w 1274 roku biskup Herman oddał gród i miasteczko w lenno swemu siostrzeńcowi, hrabiemu Otto von Eberstein, którego sprowadził na Pomorze ze swych rodzinnych stron ze Szwabi nad Wezerą. Oprócz grodu i miasteczka w skład lenna weszło również 700 łanów ziemi i 16 leżących na tym terenie wsi28/. Nowy właściciel Nowogardu stał się założycielem pomorskiej linii rodu Ebersteinów, którzy pozostawali na tym terenie przez blisko 400 lat. Otto osiadł w nowogardzkim grodzie, przebudowując go jeszcze za swego życia w warowny zamek, który do XVII wieku stanowił główną siedzibę rodu29/.

Z inicjatywy Ottona na tereny lenna zaczęli napływać niemieccy osadnicy, osadzani zarówno w mieście jak i w istniejących już wioskach oraz na ziemiach wcześniej nie zasiedlonych.  O działaniach protoplasty rodu na rzecz miasta praktycznie nic nie wiadomo. Nieco informacji na temat stopnia zaawansowania rozwoju Nowogardu w tamtym okresie zawiera dokument lokacyjny wystawiony w 1309 roku już przez synów Ottona, który zmarł w 1282r. Z tego źródła dowiadujemy się, że mieszczanie jeszcze przed lokacją na prawie lubeckim dysponowali 150 włókami ziemi i posiadali już swoich przedstawicieli samorządowych. Wspomniany dokument bowiem   podpisany został na miejscowym rynku w obecności burmistrza i dwóch radnych, z czego wynika jednoznacznie, że proces organizacji był już znacznie zaawansowany. Z tekstu dokumentu dowiadujemy się również, iż synowie Ottona; Otto II, Herman i Albert określając prawa i przywileje mieszczan wedle prawa lubeckiego, ograniczyli znacznie pierwotne nadania ziemi ze 150 włók na 108, przeznaczając te pozostałe na inne cele30/. Dla mieszkańców Nowogardu była to z pewnością znaczna strata nie sprzyjająca rozwojowi miasta.   Decyzja ta była wyraźnym sygnałem późniejszych arbitralnych poczynań feudałów, którzy nie stosowali się do praw nadrzędnych, ustalając swe własne zasady funkcjonowania życia w mieście. Za przejaw dbałości o własne interesy można np. uznać fakt, iż w omawianym okresie działalność religijna prowadzona była najprawdopodobniej tylko w obrębie zamku, na co wskazuje obecność kapelanów hrabiowskich Johanna von Daren i Johanna Kregeneck , przy podpisywaniu dokumentu lokacyjnego. Wprawdzie w dokumencie tym wymienia się również proboszcza Hermana, ale nie ma mowy o kościele parafialnym, który w źródłach pojawił się dopiero w 1325 roku.

                              Wzmianka o Rynku w 1309r może stanowić przesłankę tezy zakładającej, iż lokacja na prawie lubeckim w zakresie ustroju urbanistycznego miasta sankcjonowała zastany układ, co  z kolei pozwala na ustalenie lokalizacji trzynastowiecznej osady na miejscu dzisiejszej starówki, to jest na przesmyku lądu pomiędzy dwoma jeziorami. Konfiguracja terenu zadecydowała o lekko wydłużonym, wrzecionowatym kształcie planu o osi podłużnej wyznaczonej przez przebieg głównego traktu komunikacyjnego prowadzącego z południowego wschodu na północny zachód.

                                                                           przeciąg dalszy: