00 Rozwój urbanistyczny miasta

ROZWÓJ URBANISTYCZNY MIASTA cz.1

Początki osadnictwa średniowiecznego w Nowogardzie wiążą się z grodem, założonym najprawdopodobniej w X-XI wieku na terenie obecnego zespołu więziennego. Był to zapewne ośrodek plemienny założony przy trakcie handlowym wiodącym z terenu Wielkopolski i Śląska do nadbałtyckich emporiów handlowych takich jak Wolin, Kamień i Kołobrzeg. Pod budowę grodu wybrano optymalne pod względem bezpieczeństwa miejsce półwyspu oblanego z trzech stron wodami Jeziora Małego, nieopodal traktu chronionego dodatkowo wodami Jeziora Dużego. Gród ten z uwagi na pełnioną od XIX wieku funkcje więzienia nie został przebadany, w związku z czym jego rozplanowanie i zabudowa pozostają nierozpoznane. Swą funkcję ośrodka plemiennego pełnił do XII wieku, do czasu ukonstytuowania się państwowości Księstwa Pomorskiego. Wówczas został zapewne rozbudowany.

W ciągu XII i pierwszej połowy XIII wieku po zachodniej stronie grodu i na przesmyku oddzielającym brzegi dwóch jezior wykształciła się osada przygrodowa, której zabudowa pozostaje również nierozpoznana. Oba człony osadnicze wraz z istniejącymi w okolicy osadami wiejskimi około polowy XIII wieku włączone zostały w skład dóbr biskupstwa kamieńskiego i zarządzane były przez przedstawicieli biskupa Hermana von Gleichen. Według najnowszych ustaleń tenże biskup, w trzeciej ćwierci XIII wieku dokonał lokacji Nowogardu, być może na prawie magdeburskim, które stosowano w tym czasie w innych miastach pomorskich jak np. w Stargardzie. Wkrótce potem ten sam biskup oddał gród i miasto w lenno swojemu krewniakowi znad Wezery hrabiemu Ottonowi von Eberstein. O istnieniu miasta w tym czasie świadczy zapis w dokumencie z 1274 roku, w którym Nowogard określa się mianem oppidum, a następnie z 1290 roku z określeniem civitas. Późniejsze zapisy źródłowe, jak chociażby wzmianka o rynku w dokumencie lokacyjnym z 1309 roku, potwierdzają ten fakt i pozwalają na postawienie tezy iż granice późniejszego miasta lokacyjnego mogły pokrywać się z granicami trzynastowiecznego oppidum. Istniejący w centrum osady rynek pełnił w tym okresie rolę targu obok którego przebiegała droga prowadząca z południa na północ i rozwidlająca się na wysokości wjazdu do grodu w dwóch kierunkach; na Kamień i na Gryfice. Wokół rynku i tej głównej drogi rozlokowana była zabudowa mieszkalna, wzniesiona najprawdopodobniej wyłącznie z drewna, gliny i trzciny. W źródłach brak jest informacji o kościele, natomiast uczestniczący przy podpisywaniu dokumentu lokacyjnego w 1309 roku proboszcz, zdaje się świadczyć o tym, że wcześniej mogła już istnieć parafia.

Nie wykluczone, że potrzeby religijne mieszkańców zaspakajała kaplica zbudowana w okresie rozbudowy grodu. Na jego terenie bowiem, osadzony w mieście Otto von Eberstein, zbudował w ostatniej ćwierci XIII wieku swoją siedzibę w formie okazałego zamku. O znaczeniu tej budowli świadczy zachowany do dziś w Muzeum Narodowym w Szczecinie romański kapitel, odnaleziony na terenie zamku na początku XX wieku. Kostkowe kapitele ozdobione dekoracją roślinną należącą do grupy nielicznych dzieł kamieniarki schyłku XIII stulecia mogły zdobić zamkową świątynię.

Średniowieczna forma zamku pozostaje niestety nie znana, lecz istnieje duże prawdopodobieństwo, że jego relikty istnieją w fundamentach jednego z budynków przy murze południowym. Do XV wieku zamek w Nowogardzie był główną siedzibą rodu, i jako taki musiał być znacznie rozbudowany.

Ważnym etapem w rozwoju średniowiecznego Nowogardu, była powtórna lokacja w 1309 roku, która nie tylko uregulowała zasady życia mieszczan, ale była też aktem pozwalającym na planowe organizowanie zabudowy. Wiązało się to z wytyczeniem przebiegu ulic i kwartałów oraz parceli siedliskowych , a także wytyczeniem miejsca pod budowę fary. Pod zabudowę przeznaczono w efekcie obszar o kształcie zwężającej się ku południowi elipsy o wymiarach 375 x 225 m z obszernym, zbliżonym do kwadratu Rynkiem o powierzchni 8000m2 przesuniętym z centrum w kierunku południowym, i położonym na północ od rynku placem kościelnym.

Oba place oddzielone zostały od siebie jednym kwartałem zabudowy mieszczańskiej i ograniczone przebiegiem dwóch długich ulic i kilku poprzecznych tworzących w centrum układ regularny z nieregularnymi kwartałami obrzeżnymi dostosowanymi do konfiguracji terenu. Granice miasta w pierwszym etapie budowy wyznaczał pas obwarowań ziemnych skonfigurowanych z linią brzegową dwóch jezior, stanowiących naturalną barierę ochronną.

Z czasem, około 1360 roku miasto otoczone zostało pierścieniem murów obronnych wzniesionych z kamieni granitowych i z cegły. W murach wzmocnionych kilkunastoma półbasztami, na osi głównej ulicy przelotowej usytuowane zostały 2 bramy; Stargardzka i Gryficka, a na osiach ulic poprzecznych od strony Jeziora Dużego i Małego wybudowane zostały furty wodne. Po zewnętrznej stronie murów przebiegały fosy zasilane wodami jezior i wały ziemne. Po wewnętrznej stronie murów przebiegała ulica przymurna . Zabudowa mieszczańska wznoszona do XIX wieku w konstrukcji ryglowej sytuowana była na obrzeżach kwartałów, a w środkowych częściach powstawała zabudowa gospodarcza. Jedyną obok murów budowlą wzniesioną z cegły była fara miejska, której budowę rozpoczętą w pierwszej ćwierci XIV wieku ukończono około połowy tamtego stulecia. Główna ulica biegnąca przez miasto była utwardzona sosnowymi belami, które odkryto w 1906 roku l metr poniżej ówczesnej nawierzchni. Pozostałe ulice były nieutwardzone. W wodę zaopatrywali się mieszkańcy ze studni publicznych i prywatnych.

Jednocześnie z powstawaniem zabudowy w obrębie murów doszło do wykształcenia się dwóch przedmieść, które zwyczajem średniowiecza rozlokowały się za bramami miejskimi. Na przedmieściu stargardzkim za fosą powstała osada zwana chyżą gdzie zepchnięta została ludność słowiańskiego pochodzenia. Osada rozlokowana była najprawdopodobniej na terenie zawartym pomiędzy rozwidleniem dróg prowadzących do Stargardu i Goleniowa i na wschód od drogi stargardzkiej, nad brzegiem Jeziora Małego. Na terenie tego przedmieścia w ciągu XV wieku zbudowane zostały dwie kaplice i tu począwszy od średniowiecza aż po XIX wiek przy drodze goleniowskiej wznoszone były stodoły należące do mieszczan. Stodoły budowane były również przed Bramą Gryficką. Tam w ciągu XV wieku zbudowana została kaplica św. Gertrudy z przytułkiem dla pielgrzymów. W tym rejonie znajdowała się również droga dojazdowa do zamku, którego teren chroniony był oprócz wód Jeziora Małego wałami ziemnymi i fosą. Obok Bramy Gryfickiej w murze miała się mieścić jeszcze jedna furta na wyłączne potrzeby właścicieli miasta. Wjazd do miasta prowadził przez groblę. O przedbramiach w źródłach nie ma żadnych wzmianek.

Wykształcony w ciągu XIV wieku plan miasta dotrwał bez większych zmian do XVII stulecia. Zabudowa natomiast wznoszona z materiałów nietrwałych była co jakiś czas wymieniana czy to z powodu pożarów czy z uwagi na zużycie konstrukcji.

Wiadomo np. że wzniesiony w 1459 roku w mieście przytułek zwany szpitalem, przebudowywany był w późniejszym czasie co najmniej trzykrotnie. To samo dotyczyło szkoły i ratusza, który zbudowano tu najprawdopodobniej dopiero w XVI wieku. Oprócz wymienionych wyżej budowli w obrębie murów w XVI wieku stała również plebania, wikarówka i dom bractwa kościelnego. W 1567 roku jak już wspomniano, w mieście stało 98 domów ustawionych względem ulic szczytowo i 9 bud, w których mieszkali najubożsi. Na ulicy Achterstrasse późniejszej Szkolnej, a obecnie Luboszan, stała łaźnia miejska, która została zniszczona w XVII wieku.

W 2 połowie XVI wieku w sposób znaczący rozbudowany został zamek Ebersteinów, który zaopatrzony został w 5 bastionów ziemnych z kazamatami. Pośrodku dziedzińca Ludwig von Eberstein wybudował nowe okazałe skrzydło rezydencjonalne, a nieopodal założył ogród, na terenie którego ustawiono granitowe ławy, z których jedna zachowana była jeszcze na początku XX wieku. Ludwik dla fary miejskiej ufundował nowy zachowany do dziś ołtarz, a jego najstarszy syn ufundował z kolei nagrobek figuralny poświęcony pamięci ojca.

W okresie Wojny Trzydziestoletniej zabudowa miejska została w poważnym stopniu zniszczona dwoma pożarami, które wybuchły w 1638 i 1640 roku. Uszkodzone zostały mosty, groble, wały i mury obronne. W obrębie murów pozostał w całości kościół i kilka domów stojących w jego pobliżu.

Spaliły się również kaplice, domostwa i stodoły na przedmieściu Stargardzkim łącznie z zabudowaniami chyży, których już nie odbudowano. Na terenie słowiańskiej osady urządzono targowisko, gdzie handlowano bydłem. W 1675 roku zniszczony został również zamek, który po wymarciu rodziny von Eberstein pozostawał nieużytkowany do 1724 roku. Odbudowane po 1657 miasto zostało ponownie strawione pożarem, który wybuchł 4 czerwca 1699 roku. Po tym pożarze władze państwowe wydały zakaz pokrywania dachów nowych budynków słomą i trzciną. Od tej pory dachy miały być kryte wyłącznie dachówkami ceramicznymi. Słomiane pokrycia stosowano nadal, głównie na budynkach gospodarczych poza obrębem murów. W trakcie tego etapu odbudowy zasobów mieszkaniowych nastąpiła najprawdopodobniej zmiana w rozmiarach parceli i przebiegu części ulic. Parcele zostały powiększone, a domy zaczęto ustawiać kalenicowe względem ulic. Z uwagi na uszkodzenia wschodniego odcinka murów obronnych zatarciu uległ przebieg ulicy przymurnej po tej stronie. Niezabudowane pozostawały też przez dłuższy czas kwartały przyległe do murów.

Odbudowa miasta przeciągnęła się w głąb XVIII wieku, a około 1720 roku była już prawie ukończona. W tym roku niezabudowanych było tylko 20 parceli. Wzniesione od nowa zostały; szkoła, szpital oraz ratusz, który stanął na miejscu wcześniejszego w 1709 roku. W 1733 roku wyremontowany został kościół.

W 1746 roku w mieście stało już 146 domów z dachami pokrytymi dachówkami, a na przedmieściach stały 62 stodoły. Wszystkie wznoszone były nadal w konstrukcji ryglowej. W l ćwierci XVIII wieku ukończono też odbudowę zamku, w którym ulokowana została siedziba urzędu domeny państwowej utworzonej z dawnych dóbr Ebersteinów. W połowie XVIII wieku, w ramach prac porządkowych otynkowano elewacje domów przy głównych ulicach naprawiając jednocześnie bardzo wyboiste nawierzchnie ulic.

Po 1753 roku rozpoczęto zabudowę dawnego przedmieścia Stargardzkiego, gdzie zlokalizowane zostały pierwsze w mieście zakłady przemysłowe i domy pracownicze. W ciągu 2 połowy tamtego stulecia powstało tu kilka przędzalni i manufaktur włókienniczych oraz zakłady garbarskie sytuowane nad brzegiem Jeziora Małego. Wypuszczana do jeziora zatruta chemikaliami woda w krótkim czasie spowodowała silne zanieczyszczenie i wymieranie ryb. Zakłady tego typu zostały z czasem zamknięte, a działalność manufaktur podupadła wraz z zakończeniem kampanii napoleońskiej. Po zabudowie tej nie przetrwały żadne ślady, natomiast pozostała widoczna do dziś tradycja sytuowania w tym rejonie miasta przemysłu i zabudowy mieszkalnej przeznaczonej dla pracowników zakładów.

W obrębie murów miejskich w 2 połowie XVIII i na początku XIX wieku prowadzona była wymiana pojedynczych domostw i wznoszenie nowych budynków użyteczności publicznej takich jak szkoła czy ratusz. W 1782 roku na rogu ulicy Szewskiej i Małej Rynkowej zbudowany został dom garbarzy. W 1779 roku w mieście stało ogółem 162 domy. Część z nich, zwłaszcza przy Rynku została wymieniona na nowe w l ćwierci XIX wieku, i jak twierdzi Rudolphson uzyskała formy późno klasycystyczne, charakterystyczne dla budownictwa Schinklowskiego. Domy te, podobnie jak ratusz wznoszono nadal w konstrukcji ryglowej. Na przedmieściu Gryfickim w 1794 roku założono nowy cmentarz usytuowany zapewne w okolicy rozebranej kaplicy św. Gertrudy

Istotne zmiany w topografii miasta nastąpiły po wojnach napoleońskich. W dawnym zamku i siedzibie domeny państwowej urządzono więzienie w związku z czym cały zespół i jego otoczenie zostały gruntownie przekształcone. Zlikwidowano resztki bastionów, osuszono zanieczyszczone wody Jeziora Małego, a zespół budynków ogrodzono z czasem ceglanym murem. Naprawiono drogę dojazdową do zamku /więzienia/ i wykonano nową drogę Amtssieig , którą poprowadzono przez bagniste tereny dawnego jeziora i obsadzono ją drzewami. Drogę tę usytuowano nieopodal wylotu ulicy Kowalskiej i Małej Jeziornej, w tym czasie już otwartej, nie ograniczonej murami obronnymi. Te bowiem uszkodzone w czasie Wojny Trzydziestoletniej pozostawione własnemu losowi były sukcesywnie rozbierane i pod koniec XVIII wieku już praktycznie nie istniały. Na ich miejscu mieszczanie stawiali domy i budynki gospodarcze. W 1825 roku doszło jak wiemy do rozbiórki Bramy Stargardzkiej, a następnie Gryfickiej.

Teren dawnej fosy i wałów za Bramą Gryficką po stronie zachodniej włączono w obręb Starego Miasta w formie jednego kwartału zamkniętego od północy przebiegiem ulicy Blacharskiej graniczącej z cmentarzem. Na początku XIX wieku założono cmentarz żydowski, który usytuowany został przy drodze prowadzącej na wzgórze Wisielców, przekształconej w połowie XIX wieku na ulicę Gartenstrasse, ob. Wojska Polskiego. W 1847 roku powiększono obszar cmentarza ewangelickiego, przeznaczając na pochówki teren położony pomiędzy ob. ul. Kościuszki, a ul. Wojska Polskiego. Wkrótce okazało się że i ten teren jest za mały i wówczas założono nowy czynny do dziś cmentarz usytuowany po południowej stronie miasta.

Począwszy od lat trzydziestych XIX wieku, po wykupieniu jeziora przez miasto, rozpoczęto porządkowanie przyległych do niego terenów budując promenadę po zewnętrznej stronie zachodniego odcinka murów, które w tym czasie zostały wyremontowane. W murach na wprost wylotu ulicy Mariackiej i Fryderyka przekuto przejścia nad jezioro. Promenadę obsadzono drzewami, a w 1858 roku przedłużono ją do Wzgórza Wisielców, gdzie rozpoczęto urządzanie parku i placu przeznaczonego na imprezy miejskie. W trzeciej ćwierci XIX wieku utwardzono też drogi prowadzące do Dobrej i Maszewa. porządkując jednocześnie tereny przyległe do tych dróg w pobliżu miasta.

W obrębie Starego Miasta w 2 i 3 ćwierci XIX wieku prowadzono głównie prace porządkowe, takie jak oznaczenie nazw ulic, ustalenie numeracji domów, naprawę nawierzchni i oświetlenia ulic. Trwały jednostkowe wymiany starych domostw na nowe.

Od czasu budowy cegielni miejskiej w folwarku Pustać w 1847 roku w mieście zaczęto wznosić budynki ceglane. Pierwszym takim obiektem był budynek bramny na terenie więzienia, następnie wybudowany w 1850 roku gmach sądu, w 1866 roku gmach nowej szkoły na rogu ulicy Szkolnej i Mariackiej i budynek synagogi. Rozbudowany został zespół więzienny, a przy drodze prowadzącej do zespołu powstały domy służby więziennej.

Strona Główna Ciąg dalszy