00Kościół

KOŚCIÓŁ P.W.NMP

Zbudowany z cegły gotyckiej w formie trzynawowej i trzyprzęsłowej pseudobazyliki z trójbocznie zakończonym prezbiterium i prostokątną w rzucie wieżą. Nawy przykryte sklepieniami gwiaździstym i krzyżowo żebrowymi podpartymi dwoma parami ośmiobocznych filarów.

Jest budowlą gotycką, wielokrotnie remontowaną z całkowicie wymienioną więźbą, sklepieniami, zwieńczeniem wieży i detalem architektonicznym.

Budowę kościoła rozpoczęli mieszczanie około 1325 roku przy współudziale właścicieli miasta, którzy w tymże roku oddali kościołowi młyn w dzierżawę.

W 1334 roku pierwszy etap budowy musiał być ukończony, bowiem w tym roku mieszczanie ufundowali do wnętrza ołtarz p.w. Marii Magdaleny i ofiarowali 14 włók ziemi na wyposażenie i stalle dla duchownych.

Ukończoną częścią kościoła było najprawdopodobniej prezbiterium, do którego w XV wieku dobudowana została kaplica grobowa rodu Ebersteinów, a wcześniej zakrystia usytuowana po południowej stronie prezbiterium.

W 1451 roku hrabia Albrecht ufundował do wnętrza owej kaplicy ołtarz p.w. św. Trójcy. Korpus nawowy i wieżę dobudowano do prezbiterium w ciągu XIV wieku.

Ukończenie prac uwieńczyła fundacja wielkiego dzwonu zwanego imieniem Marii o średnicy 102cm. W trakcie budowy korpusu nawowego zamierzonego początkowo jako wnętrze halowe, nastąpiła zmiana koncepcji i ostateczna realizacja wnętrza w formie pseudo bazyliki, to jest kompozycji wnętrza z wyższą nawą główną bez własnego oświetlenia.

W miejscu okien zastosowano ostrołukowe blendy. Ten typ dyspozycji przestrzeni stosowany był na Pomorzu od XIV wieku, głównie na terenie Nowej Marchii; w kościołach w Gorzowie, Drawsku Pomorskim i Dobiegniewie, a na terenie księstwa zastosowany został w kościele św. Mikołaja w Wolinie a następnie w kościele farnym w Pyrzycach.

Kształtem planu zbliżonego do poprzecznie ustawionego prostokąta, fara Nowogardzka nawiązuje do typu kołobrzesko stargardzkiego wykształconego na przełomie XIII/XIV wieku.

Ze średniowiecznego wyposażenia kościoła nie przetrwały żadne elementy.

W 1534 roku kościół, w związku ze zmianą religii z katolickiej na protestancką, został dostosowany do nowej liturgii i do 1945 roku pełnił funkcje zboru protestanckiego. Uposażenie ziemskie kościoła oraz srebra kościelne przejęli właściciele miasta i te ostatnie w 1546 roku sprzedali w Szczecinie.

W 1559 roku przeprowadzony został remont kościoła, gdyż wcześniej uszkodzony on został pożarem powstałym w wyniku uderzenia pioruna.

W trakcie prac wymienione zostało zwieńczenie wieży i naprawione tynki. Prace finansował Ludwik von Eberstein, który ufundował również zachowany do dziś ołtarz.

Po śmierci Ludwika, jego syn ufundował wykonany z drewna nagrobek z postaciami Ludwika i jego żony, zniszczony w XVIII wieku, a znany ze szkicu zamieszczonego w inwentarzu H. Lemckego.

Pod koniec XVI wieku kościół dwukrotnie ulegał zniszczeniu. Po raz pierwszy w 1583 roku, a po raz drugi w 1595 roku. Wg. wizytacji kościelnej z 1607 roku zniszczony był dach, zawalone sklepienie w prezbiterium, uszkodzona była zakrystia, zawalony szczyt i zwieńczenie wieży. Organy zaś pogryzione były przez szczury. Z uwagi na wojnę trzydziestoletnią w takim stanie kościół pozostawał przez dłuższy czas, mając jedynie zabezpieczony dach pokryty trzciną i przeszklone okna. Gruntowny remont podjęto dopiero w 1686 roku, kiedy wykonano nową więźbę dachową, pokrycie dachu i wyposażenie wnętrz do którego wprowadzone zostały empory, W czasie wielkiego pożaru miasta w 1699 roku kościół ocalał, jednak jego stan techniczny nie był zadawalający i w l połowie XVIII wieku mieszczanie dwukrotnie zwracali się do króla pruskiego o pomoc w odbudowie świątyni. W 1736 roku sygnalizowany był zły stan wieży, a w 1742 roku mówiono o groźbie zawalenia się sklepień w prezbiterium.

Po uzyskaniu wsparcia, w 1744 roku rozpoczęto gruntowny remont, który z uwagi na skromne środki ciągnął się kilka lat, a na dodatek w 1761 roku kolejny pożar świątyni zniweczył wcześniejsze wysiłki.

Tym razem zawaliło się sklepienie nad kryptą w kaplicy Ebersteinów, skąd wydobyto 7 cynowych sarkofagów.

Część z nich sprzedano, a część pozostawiono w kościele zamurowując wejście do krypty. Remont wieży, elewacji i stolarki prowadzono w latach 1770 - 1778.

W 1789 roku odnowiono epitafia i wielki dzwon w wieży. W 1794 roku zamknięto cmentarz przy kościele przenosząc go na teren za Bramą Gryficką.

Na początku XIX wieku stan kościoła był zadawalający.

W jego wnętrzu oprócz ołtarza i ambony znajdowały się empory ozdobione polichromiami figuralnymi, na ścianach wisiały miecze, ostrogi i pieczęcie rodziny von Eberstein i portrety pastorów. W posadzkach znajdowały się liczne płyty nagrobne. W 1821 roku elewacje kościoła otynkowano, a do wnętrza ufundowano nowe organy. Gruntowna restaurację wnętrza przeprowadzono w latach 1832/33. W tym czasie kaplicę Ebersteinów nazywaną kaplicą św. Trójcy zamieniono na magazyn, a nabożeństwa odprawiano na placu przed Bramą Gryficką.

W 1883 roku w oknach założono nowe witraże. W 1918 roku rozebrano zniszczone zwieńczenie wieży i wybudowano nowe.

W latach 1928-1931 zrekonstruowano zniszczone w 1925 roku sklepienia nad prezbiterium i nad nawami bocznymi.

Wzmocniono filary, obniżono posadzkę likwidując krypty pod nawą główną. Odrestaurowano również ołtarz, ambonę, ławy i organy.

Do 1945 roku w kościele znajdowała się biblioteka z wieloma cennymi starodrukami z XVI i XVII wieku.

W 1945 roku kościół ocalał i już w czerwcu został otwarty dla służby Bożej. W 1954/55 prowadzono remont wnętrz oraz naprawiono dachy. W latach 1957-69 odnawiano wnętrze usuwając empory boczne.

Odbudowano zakrystię, przebito przejście z prezbiterium do wnętrza kaplicy św. Trójcy.

Ściany naw pokryto polichromiami projektu Joanny Spychalskiej ze Szczecina.

W 1960 roku wykonano nową stolarkę okien, a w 1977 roku zbito tynki na elewacjach i odsłonięte ceglane lico murów.

Prace ukończono w 1978 roku. Z historycznego wyposażenia kościoła przetrwał ołtarz z 4 ćw. XVI wieku i ambona z XVIII wieku.

Pozostałe sprzęty wykonane zostały po 1945 roku.

Kościół opracowany w formie dokumentacji historycznej. K. Kalifa Skwirzyńska, Kościoły farne w Nowogardzie i Dobrej, Szczecin 1979 /maszynopis PSOZ Szczecin/

STRONA GŁÓWNA